Hit (3566) K-1261

el Musiki el Kebir

Yazar Adı : Farabi İlim Dalı : Müzik
Kitap Dili : Kitap Tipi :
Konusu : Sitedeki Kayıt Türleri :
Ekleyen : /2014-10-10 Güncelleyen : Fıkıh Dersleri/2014-10-17

el-Mûsîka'l-Kebîr
Fârâbî'nin (ö. 339/950) mûsiki nazariyatına dair eseri.

Pek çok kaynakta Kitabü'l-Mûsîkal-kebîr adıyla kaydedilir.
İki bölümden meydana gelen eserin ilk bölümünün bazı kütüphanelerde müstakil bir nüsha halinde yer alması, başta Henry George Farmer olmak üzere birçok araştırmacının Farâbî'-nin bu adla ayrı bir eseri bulunduğunu ileri sürmesine sebep olmuştur.
Özellikle Türkiye'de Fârâbî ile ilgili yayınlarda bu hataya sıkça rastlanmaktadır.

el-Mûsîka'l-kebîr, Abbasî Halifesi Râzî-Billâh'ın veziri Ebû Ca'fer Muhammed b. Kasım el-Kerhî'nin isteği üzerine muhtemelen 318 (930) yılında kaleme alınmıştır.
Eserin başlarında Fârâbî, bu sahada yazılan eserleri inceledikten sonra onların eksikliklerini tamamlamak için bu kitabı yazdığını ifade etmiştir.
Ona göre bir sanatta ileri bir seviyeye ulaşılabilmesi için önce o sanatın ilkelerinin iyi bilinmesi, ardından bu ilkelerden o sanatın verilerine ait gerekli bilgileri ortaya koyabilme gücü ile doğruyu yanlıştan ayırabilmek için hataları düzeltip çözüme ulaştırma yeteneğinin bulunması gerekir.
Giriş bölümünde yer alan "eski müellifler" ifadesinden Grek yazarları, "yeni müellifler" ifadesinden de Halîl b. Ahmed, İshak el-Mevsılî ve Ya'küb b. İshak el-Kindî kastedilmiş olmalıdır.
Mûsiki konusunda Grek ve İslâm dünyası arasında köprü vazifesi gören Fârâbî el-Mûsîka'l kebîri iki kitap halinde yazmış, ancak ikinci kitap henüz ele geçmemiştir.

Bugün mevcut olan birinci kitap iki bölümden meydana gelmektedir. el-Medhal ilâ sınâ'ati'l-mûsîka adlı birinci bölüm iki kısımdır. Müzik felsefesiyle ilgili olan, makamlar konusunun ağırlıkla işlendiği birinci kısımda mûsikinin teorik ve pratik yönü, makamların tarifi, sınıflandırılması, türleri ve enstrümanların ortaya çıkışı gibi konular ele alınır. İkinci kısımda akustiğe giriş, sesin tizlikve pestliği, uddaki tabii sesler, aralıklar ve çeşitleri anlatılır. Eserin "es-Sınâa nefsühâ" adını taşıyan ikinci bölümü ise üç kısımdan oluşur. Birinci kısmın ilk makalesinde sesin oluşumu, tizlik ve pestliği, aralıklar, oktav, dörtlü, beşli, tanini, cinslerin dereceleri ve türleri gibi konular ele alınır. İkinci makalede skalalar ve çeşitleri, dizi kuralları, îkâ' ve türleri üzerinde durulur. İkinci kısmın ilk makalesinde akordları ve skalasıyla ud ele alınmış, ikinci makalede ise perdeleri ve akord-larıyla Bağdat tamburu. Horasan tamburu, ayrıca mizmâr, sûrnây, rebab ve mi'zef hakkında geniş bilgi verilmiştir. Üçüncü kısmın ilk makalesinde müzikal kompozisyon, seyir ve geçiş kaideleriyle îkâ" ve türleri konu edilmiş, ikinci makalede seslerin nitelikleri, güfte ve nitelikleri, müzikal kompozisyonun seslendirilmesi üzerinde durulmuştur.
el-Mûsîka'l-kebîr"in değeri, daha önce yazılmış eserlerin aksine bilfiil mûsiki icrasını yansıtan teorileri sistematik bir şekle getirmesinden kaynaklanır. Kitap, Fârâbî-nin ifade ettiği gibi mûsiki sanatını icra eden ve teoriyi icra ile kuvvetlendirmek isteyenler için, mûsiki icrasının teoriden önce geldiği esası üzerine kurulmuştur. Bu sebeple Fârâbî, îka'ların ve onların icracısının bu sahanın ustalarının genel icrasına dayalı olduğunu ileri sürerek müzik teorisinde tartışılan ton sisteminin mûsiki aletleri üzerinde nasıl elde edileceğini gösterir. Ancak bu konuda Kindî'nin aksine bunları Yunan icracılarından kesin olarak ayırır. el-Mûsîka'l-kebîr'de sadece Grek müelliflerin yazdıkları şerhedilmekle kalmamış, Grekler'den eksik şekilde intikal eden nazarî bilgiler düzeltilerek tamamlanmıştır.

Eserin ikinci bölümünün ilk kısmı, ses sistemi konusunda en rahat uygulamaların yapılabildiği bir saz olan ud enstrümanına ayrılmış, ud üzerindeki perdeler tablolarla gösterilmiş, ayrıca hemen ud kadar bilinen Horasan ve Bağdat tamburlarının perdeleri ve akord sistemleri geniş bir şekilde ele alınmıştır.
George Dimitri Sawa'ya göre ud perdeleri İslâm dünyasında yaygın olan ses sistemini ifade ederken Bağdat tamburu İslâm Öncesi ses sistemine dayanmaktadır.
Horasan tamburu İsa Safiyyüddin el-Urmevî ve sonraki musikişinasların ele aldıkları on yedi perdeli ses sisteminin eski şeklini yansıtması bakımından oldukça önemlidir.
Gerek İhvân-ı Safa Risaleleri gerekse Kindî'nin mûsiki risalelerinde görülen, müzikal seslerle sayılar ve gök cisimleri arasında güçlü bağlar kuran görüşleri temellendiren Pythagoras ve Platon ekollerinin yansımalarına el-Mûsîka'l-kebîr'de rastlanmaz.
Fârâbî, sayıların kendine mahsus kimlikleri olduğunu ve kâinatı oluşturan unsurlar arasında düzenli ilişkiler ve belli bir uyum bulunduğunu ileri süren Pythagoras'ın değil daha çok duyuma önem veren Aristoxenes'in etkisinde kalmıştır.
Aynı zamanda iyi bir icracı olan Fârâbî'nin bu eseri, Batı'da ve İslâm dünyasında müzik teorisi ve özellikle müzik felsefesi üzerine yazılmış en kapsamlı ve sistematik eser olarak gösterilmiş, başta İbn Sînâ olmak üzere daha sonraki asırlarda yazılan müzik teorisine dair etkilediği ve bu etkinin Abdülkâdir-i Merâgi'ye kadar uzandığı ifade edilmiştir.

el-Mûsîkal 'kebîr'in ikisi Türkiye kütüphanelerinde dördü yurt dışında olmak üzere altı nüshası tesbit edilmiştir.
Eser, Rodolphe d'Erianger tarafından kaleme alınan La musique arabe adlı eserde Fransızca tercümesiyle birlikte neşredilmiş ayrıca Gattâs Abdülmelik Hasebe ile Mahmûd Ahmed el-Hifnî tarafından Leiden, Köprülü ve Princeton nüshaları esas alınarak yayımlanmıştır.

...