Fezlekei Tarihi Osmani

1869'dan (1286) önceki ilk iki baskısında adı Târîh-i Osmânî olan bu eser rüşdiyelerde Osmanlı tarihinin okutulması için sa­hasında hazırlanmış ilk ders kitabıdır.

Çoklarının iki ayrı eser gibi gösterdikleri Târîh-i Osmânî ile Fezleke-i Târîh-i Osmânî çerçeve ve muhteviyatça birbi­rinin aynı olup öncekinin çok bol olan dizgi hatalarının düzeltildiği bu ikinci­sinde muhteviyata tesir etmeyen bazı ehemmiyetsiz ifade değişiklikleri ve ufak tefek birkaç ilâvenin yanı sıra. Or­han Gazi ve ıslahat devri fasıllarının ge­nişletilmiş olmasından başka ikisi ara­sında kayda değer hiçbir fark yoktur.

Talebenin kolaylıkla kavrayacağı özlü bil­giler vermek gayesiyle yazıldığından A. Vefik eserinin küçük olmasına dikkat et­miş, bundan dolayı adına "Fezleke" de­meyi uygun bulmuştur.

Gördüğü rağbet ve büyük bir ihtiyaca cevap vermesi do­layısıyla 1885'e kadar, kaçak olanlar da dahil on beşten fazla baskısı yapılmış, kendinden sonraki birçok esere de mo­del olmuştur.

Başlangıcından Abdülaziz'e kadar ge­tirdiği Osmanlı tarihini, klasik Osmanlı tarihlerinde olduğu gibi Osman Gazi'nin ecdadının Moğol istilâsı önünde kaçıp Horasan'dan Anadolu'ya gelişiyle baş­lattıktan sonra, kuruluş, büyüme, yük­selme, gerileme, bozulma ve ıslahat ça­ğı olmak üzere altı devreye göre tasnif ederek ele alan eserde, her devrin en karakteristik vakaları ve yönleri çok ve­ciz şekilde belirtilmiş, siyasî ve askerî hadiseler yanında teşkilât ve müesse­selerin durumu ile kültür ve sanat ha­yatının kısa. fakat başarılı tabloları çizil­miştir.

A. Vefik'in buradaki tasnifi, ken­dinden sonraki tarih yazarları tarafın­dan uzun süre benimsenmiş, eser, son­raki mektep kitaplarına, hatta Mustafa Nuri Paşa'nın Netâyicü'l-vukuât'ı ne­vinden terkibi eserlere de rehber olmuş­tur.

Bu küçük hacimli kitabın en ehem­miyetli tarafı, Osmanlı tarihini ilk defa mektep programlarına sokmak gibi bir millî rolü olmasıdır.

Eser, kendisini ta­nıyanlarca çok geniş bir tarih kültürüne sahip olduğu belirtilen A. Vefik'in yerli ve yabancı kaynaklardan edinmiş oldu­ğu süzme bilgileri ne derece vukufla bir terkip haline koyduğunu da göstermek­tedir.

Devletin kurucusu Osman Gazi'nin soyunu diğer Osmanlı tarihlerinin hep yaptığı üzere Kayı gibi çerçevesi dar bir isimle göstermek yerine, burada çok da­ha geniş bir görüşle bir Türk aşireti, de­desi Süleyman Şah b. Kayaalp'ı da bir Türk beyi diye tavsif ederek Osmanlılığı "Türk" kavramına bağlaması, onun da­ha sonra bilhassa Lehçe-i Osmânî'de daha açık ifadelerine kavuşacak millî ta­rih anlayışının küçük, fakat dikkatten kaçırılmaması gerekti bir işaretini verir.

Ahmed Vefik, eserinde gerileme devrin­de yetişmiş büyük insanlar arasında saydığı Evliya Çelebi'yi de zamanın he­nüz onu hurafeler, olmayacak şeyler an­latan biri olarak gören anlayışına karşı, "seyyâh-ı muhakkik" diye gerçek değe­riyle herkesten önce göstermesini bil­mek gibi bazı ileri görüş örnekleri orta­ya koyar.