Kitâbü'l-Müntehâ ale'l-Fusûs.

Kısaca Müntehâ olarak tanınan bu eser, Muhyiddin İb-nü'1-Arabinin Fusûsü'l-hikem'inin Müeyyed Cendî şerhine, Yazıcıoğlu Meh­med'in Müntehâ adıyla yine Arapça olarak yazdığı şerhin Ahmed Bîcan ta­rafından yapılan Türkçe tercümesidir.

Bazı nüshalara göre 857 (1453) veya 870 (1466) yılında Gelibolu'da tamam­lanan eserde peygamber kıssalarından, dört halifeden, bazı evliya menâkıbından ve çeşitli tasavvufî konulardan bah­sedilmektedir.

Ahmed Bîcan eserinde yüz kişinin adını zikrettiğini, otuz pey­gamber, otuz velî, yirmi âlim ve yirmi akıllıdan bahsettiğini ve elli hikâye der-cettiğini, Istılâhât-ı Sûfiyye'den, Tezkire-i Evliyâ'dan, muhtelif tefsirler­den, İncil, Tevrat ve Kur'ân-ı Kerîm'den istifade ettiğini belirtir.

Genel mahiyet­te sekiz kısma ayrılabilecek eserin

bi­rinci kısmı tasavvufî olarak yaratılıştan, insan ve derecelerinden, âşık, arif, vâ­kıf vb. ıstılahlarla çeşitli âlemlerden bah­seden ve her birine "temhîd" adı verilen on dört bölümden meydana gelmekte­dir.

İkinci kısım olarak alınabilecek bö­lüm, peygamberler fassından (fasl) te­şekkül etmektedir ki asıl Fusûsü'l-hikem'den tercüme edilen kısım burası­dır.

Üçüncü kısımda rü'yetullah", vahiy sırları, Hz. Peygamber'in hicreti, Hz. Peygamber'in, Hz. Fâtıma'nın, dört hali­fenin, Hz. Hasan ve Hüseyin'in vefatları ve esmâ-i hüsnâ konu edilmiştir.

"Istılâhât-ı Sûfiyye" başlığını taşıyan dör­düncü kısım, Kemâleddin Abdürrezzâk el-Kâşî'nin aynı adlı Arapça eserinden kısaltılarak tercüme edilmiştir. İttihad, büdelâ, cem', cem'u'1-cem' gibi yüz yir­mi dört civarında tasavvufî terimin izah ve tarifleri yapılmıştır.

"Menâzilü's-sâi-rîn" başlığını taşıyan beşinci kısım da Hâce Abdullah-ı Ensârî el-Herevinin ay­nı isimli Arapça eserinden tercümedir.

Bu kısımda bidayet, ebvâb, muamelât, ahlâk, usul... gibi on menzil, her menzi­lin de meselâ bidayet menzilinin yakaza, tövbe, inâbe, muhasebe, tefekkür vb. olmak üzere on babı bulunmakta, böylece yüz on terim tasavvufî mahi­yette ele alınmaktadır.

Altıncı kısım Hz. Peygamber'in nübüvvetine. Kur'an, mi'rac, abdest, namaz, hicret, cuma, ezan, Kabe, zekât, hac, ölüm... sırlarına dair­dir.

Yedinci kısımda Habîb-i Acemî, İbrahim b. Edhem, Bişr el-Hâfî, Bâyezîd-i Bistâmî, Cüneyd-i Bağdadî gibi ev­liyanın sözlerine yer verilmiştir.

Sekizin­ci ve sonuncu kısım ise kıyamet alâmet­lerine, cehennem ve cennete dairdir.

Ebüssuûd sülâlesinden Bahâîzâde Der­viş el-Hâc Abdürrahîm-i Nakşibendî, Ahmed Bîcan'ın Müntehâ'sini beğenmeye­rek yine aynı tercümeyi Lübb-i Müntehâyı Fusûs adıyla özetleyerek Türk­çe'ye aktarmıştır.