Hikmeti Tarih

Dârülfünun'da kısa bir süre verebildiği derslerin 26 Şubat -9 Nisan 1863 tarihleri arasında Tasvîr-i Efkâr gazetesinde sadece baştan kırk dört sayfasıyla bir kitap gibi tefrika edilip (nr. 70, 8 Ramazan 1279-nr. 82, 20 Şevval 1279) aynı zamanda yine böyle eksik olarak ayrıca küçük bir cilt halin­de neşrolunan bu eser, taşıdığı modern tarih anlayışı ile devri için yeni bilgiler ve görüşler getirir.

Ahmed Vefik tarihin ilim olarak mahiyetini ve metodunu, kâi­natın yaratılışından başlayıp ırkların ve en eski milletlerin ortaya çıkışını ele alan bu eserinde Batı kaynaklarından olduğu kadar İbn Haldun'dan gelen ras­yonalist bir tarih görüşü ortaya koyar.

Sadece vakalar ve şahıslar etrafında dönen naklî ve tasvirî tarih tarzını red ile, gerçek tarihin vesikalara dayanarak hadiselerin sebep ve tesirleriyle netice­lerini araştırıp insanlığın tekâmül şart­larını, millet ve devletlerin doğuş, yük­seliş ve çöküş hallerini inceleyen bir ilim olduğunu anlatmaya çalışır.

Arkeoloji, jeoloji ve etnografya gibi o zamana ka­dar bizde iyi tanınmamış yeni bilgi sa­halarından faydalandığı eserin dikkate değer taraflarından biri Şimal ırkı diye gruplandırdığı Türk ırkının Altaylar'dan dünyanın dört köşesine nasıl yayıldığı üzerinde durmasıdır.